Στοχευμένες δράσεις από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή

Ανδρέας Ε. Χαρδαλούπας
Επιστημονικός Συνεργάτης ΕΚΕΜ

Πριν από δέκα χρόνια, οι ηγέτες της ΕΕ υποσχέθηκαν «να γίνει αποφασιστικό βήμα προς την εξάλειψη της φτώχειας» έως το 2010. Σήμερα, ωστόσο, και ενώ σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες γίνονται εμφανή τα σημάδια της παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, σημαντικός αριθμός Ευρωπαίων εξακολουθεί να ζει στη φτώχεια και να έχει περιορισμένη πρόσβαση σε βασικές υπηρεσίες, όπως η υγειονομική περίθαλψη. Η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός όχι μόνο επηρεάζουν την ευμάρεια των ατόμων και την ικανότητά τους να συμβάλλουν στην κοινωνία, αλλά αποδυναμώνει και την οικονομική ανάπτυξη.

Είναι πιθανό να βιώσουμε όλοι τη φτώχεια κάποια στιγμή στη ζωή μας. Ορισμένες κοινωνικές ομάδες, ωστόσο διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο, για παράδειγμα οικογένειες με παιδιά –ιδιαιτέρως οι μεγάλες και μονογονεϊκές οικογένειες - ηλικιωμένοι, ανάπηροι και μετανάστες. Σε όλες τις κατηγορίες, οι γυναίκες είναι πιο ευπαθείς από τους άντρες. Ο τρόπος με τον οποίο η φτώχεια επηρεάζει τους ανθρώπους είναι σύνθετος και αλληλένδετος με τον κοινωνικό αποκλεισμό. Εκτός από τα γνωστά προβλήματα όπως είναι οι ανεπαρκείς συνθήκες στέγασης και η έλλειψη στέγασης, πολίτες οι οποίοι βιώνουν τη φτώχεια είναι πιθανόν να αντιμετωπίσουν ¹:

• Κακή υγεία και περιορισμένη πρόσβαση σε υγειονομική περίθαλψη
• Περιορισμένη πρόσβαση σε εκπαίδευση, κατάρτιση και δραστηριότητες κατά τον ελεύθερο χρόνο
• Οικονομικό αποκλεισμό και υπερβολικά χρέη
• Περιορισμένη πρόσβαση σε σύγχρονη τεχνολογία όπως για παράδειγμα στο διαδίκτυο

Με το σύνθημα «Σταματήστε τη φτώχεια τώρα», η Ευρωπαϊκή Επιτροπή και η ισπανική προεδρία της ΕΕ κήρυξαν την έναρξη του ευρωπαϊκού έτους 2010 για την καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού. Η εν λόγω εκστρατεία στοχεύει να θέσει την καταπολέμηση της φτώχειας, που επηρεάζει άμεσα έναν στους έξι ευρωπαίους, στο προσκήνιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης κατά τη διάρκεια του 2010. Προσφέρεται ένα πλαίσιο μέσω του οποίου τα κράτη μέλη θα καταφέρουν να αναπτύξουν δικές τους προτεραιότητες και στρατηγικές. Το πλαίσιο αυτό λαμβάνει υπόψη την πολυδιάστατη φύση της φτώχειας ενώ ταυτόχρονα εστιάζει στα παρακάτω ²:

• Στην εξάλειψη της παιδικής και οικογενειακής φτώχειας
• Στη διευκόλυνση πρόσβασης σε απασχόληση, εκπαίδευση και κατάρτιση
• Στην καταπολέμηση διακρίσεων και αντιμετώπιση σχετικές με την ισότητα των φύλων και την ηλικία πτυχές.
• Στην καταπολέμηση οικονομικού αποκλεισμού και υπερβολικών χρεών
• Στην καταπολέμηση των ανεπαρκών συνθηκών στέγασης και του στεγαστικού αποκλεισμού
• Στην προώθηση της κοινωνικής ενσωμάτωσης ευάλωτων ομάδων

Σύμφωνα με δηλώσεις του Πρόεδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κ. José Manuel Durão Barroso «Η καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού συνθέτουν απαραίτητα συστατικά για την έξοδο από την κρίση. Στην πλειονότητα των περιπτώσεων οι πιο ευάλωτες κοινωνικά ομάδες είναι εκείνες που πλήττονται περισσότερο από την οικονομική ύφεση. Γι' αυτόν τον λόγο, το ευρωπαϊκό έτος 2010 θα πρέπει να λειτουργήσει ως καταλύτης για την ευαισθητοποίηση του κοινού και να συμβάλει στη δημιουργία μιας κοινωνίας χωρίς αποκλεισμούς, στοιχείο που αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της μελλοντικής στρατηγικής της ΕΕ που πρότεινα». Ο κ. Vladimír Špidla, επίτροπος αρμόδιος για την απασχόληση, τις κοινωνικές υποθέσεις και την ισότητα των ευκαιριών, πρόσθεσε: «Ένα στα έξι άτομα στην Ευρώπη αγωνίζεται καθημερινά για την επιβίωσή του. Ωστόσο, η φτώχεια μπορεί να επηρεάσει εμάς τους υπόλοιπους, καθώς και τις κοινωνίες μας συνολικά. Ενώ τα περισσότερα μέτρα για την αντιμετώπιση της φτώχειας λαμβάνονται σε εθνικό επίπεδο, τα τρία τέταρτα των Ευρωπαίων αναμένουν από την ΕΕ να παράσχει βοήθεια. Το ευρωπαϊκό έτος τοποθετεί το εν λόγω ζήτημα στην κορυφή της πολιτικής ατζέντας, ώστε η Ευρώπη, ως σύνολο, να ενώσει τις δυνάμεις της για την καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού» ³.

Καταπολέμηση της Φτώχειας και Κοινή Γνώμη

Σχεδόν 80 εκατομμύρια Ευρωπαίοι, δηλαδή το 17% του πληθυσμού της ΕΕ, ζουν σήμερα κάτω από το όριο της φτώχειας και συναντούν σοβαρά εμπόδια όσον αφορά την πρόσβαση στην απασχόληση, στην εκπαίδευση, στη στέγαση, καθώς και στις κοινωνικές και χρηματοδοτικές υπηρεσίες. Αυτό το εξαιρετικά ανησυχητικό γεγονός έχει ιδιαίτερη απήχηση στην κοινή γνώμη, σύμφωνα με παλαιότερη έρευνα του Ευρωβαρομέτρου σχετικά με τη στάση απέναντι στη φτώχεια. Αναλυτικότερα ⁴:

Οι 9 στους 10 Ευρωπαίους ζητούν επειγόντως τη λήψη μέτρων για την καταπολέμηση της φτώχειας. Η συντριπτική πλειονότητα των Ευρωπαίων (73%) θεωρεί ότι η φτώχεια είναι ευρέως διαδεδομένο πρόβλημα στη χώρα του, ενώ το 89% ζητά από την κυβέρνησή του να λάβει επειγόντως μέτρα για την αντιμετώπιση αυτού του προβλήματος. Μολονότι οι περισσότεροι θεωρούν ότι οι εθνικές κυβερνήσεις έχουν την πρωταρχική ευθύνη, το 74% αναμένει επίσης από την ΕΕ να διαδραματίσει σημαντικό ρόλο.

Το υψηλό ποσοστό ανεργίας (52%) και το ποσοστό των χαμηλόμισθων (49%) θεωρούνται οι κυριότεροι παράγοντες που εξηγούν «κοινωνικά» το φαινόμενο της φτώχειας, σε συνδυασμό με τις ανεπαρκείς κοινωνικές παροχές και συντάξεις (29%) και το υπερβολικό κόστος αξιοπρεπούς στέγασης (26%). Από την άλλη πλευρά, η έλλειψη εκπαίδευσης, κατάρτισης ή επαγγελματικών προσόντων (37%), καθώς και η «κληρονομούμενη» φτώχεια (25%) και η τοξικομανία (23%) θεωρούνται οι κυριότεροι λόγοι που εξηγούν τη φτώχεια σε «ατομικό» επίπεδο.
Πάνω από τους μισούς Ευρωπαίους (56%) πιστεύουν ότι οι άνεργοι βρίσκονται πιο κοντά στο όριο της φτώχειας, ενώ το 41% πιστεύει ότι οι ηλικιωμένοι είναι οι πλέον ευάλωτοι και το 31% θεωρεί ότι σε αυτή τη θέση βρίσκονται όσοι έχουν χαμηλό μορφωτικό επίπεδο και ελάχιστη κατάρτιση ή επαγγελματικά προσόντα.
Σχεδόν οι εννέα στους δέκα Ευρωπαίους (87%) πιστεύουν ότι η φτώχεια περιορίζει τη δυνατότητα πρόσβασης σε αξιοπρεπή στέγαση. Οι οκτώ στους δέκα αισθάνονται ότι η φτώχεια περιορίζει την πρόσβαση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση ή στη μάθηση ενηλίκων, και το 74% πιστεύει ότι συρρικνώνει τις δυνατότητές εξεύρεσης εργασίας. Η πλειονότητα των Ευρωπαίων (60%) πιστεύει ότι η πρόσβαση σε αξιοπρεπή βασική σχολική εκπαίδευση επηρεάζεται από τη φτώχεια, και το 54% πιστεύει ότι η ικανότητα διατήρησης ενός δικτύου φίλων και γνωστών περιορίζεται εξίσου από τη φτώχεια.
Κατά μέσο όρο, το 89% των Ευρωπαίων υποστηρίζει ότι πρέπει να ληφθούν επειγόντως μέτρα από τις εθνικές κυβερνήσεις, προκειμένου να αντιμετωπιστεί η φτώχεια. Σε ολόκληρη την Ευρώπη, το 53% πιστεύει ότι οι εθνικές κυβερνήσεις είναι πρωτίστως υπεύθυνες για την καταπολέμηση της φτώχειας. Ακόμα κι αν οι Ευρωπαίοι δεν θεωρούν ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει κυρίως την ευθύνη για την καταπολέμηση της φτώχειας, ο ρόλος της, ωστόσο, κρίνεται σημαντικός από πολλούς (το 28% τον θεωρεί «πολύ σημαντικό» και το 46% «αρκετά σημαντικό)».

Στόχοι και κατευθυντήριες αρχές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής

Το ευρωπαϊκό έτος 2010 στοχεύει στη μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση τόσο των βασικών παραγόντων, όπως οι κυβερνήσεις και οι εταίροι, όσο και του ευρύτερου κοινού, όσον αφορά στις αιτίες και στις συνέπειες της φτώχειας στην Ευρώπη. Αποσκοπεί επίσης στο να παρακινήσει τους διάφορους εταίρους να συμβάλουν στην καταπολέμηση της φτώχειας, στην προώθηση της κοινωνικής ενσωμάτωσης και ένταξης, καθώς και στο να ενθαρρύνει σαφείς δεσμεύεις που αφορούν τον σχεδιασμό ενωσιακών και εθνικών πολιτικών για την αντιμετώπιση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού.

Πιο συγκεκριμένα και με βάση το Στρατηγικό έγγραφο- πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής κατηγοριοποιούμε τους παρακάτω στόχους και τις κατευθυντήριες γραμμές ⁵:

α) Αναγνώριση δικαιωμάτων

Αναγνώριση του θεμελιώδους δικαιώματος των ατόμων που βρίσκονται σε κατάσταση φτώχειας και κοινωνικού αποκλεισμού να ζουν με αξιοπρέπεια και να συμμετέχουν ενεργά στην κοινωνία. Το ευρωπαϊκό έτος θα αυξήσει την ευαισθητοποίηση του κοινού σχετικά με την κατάσταση των ατόμων που ζουν σε συνθήκες φτώχειας, με ιδιαίτερη έμφαση στις ομάδες ατόμων σε επισφαλή κατάσταση, και θα συμβάλει στην προώθηση της ουσιαστικής πρόσβασής τους στα κοινωνικά, οικονομικά και πολιτιστικά δικαιώματα καθώς επίσης σε επαρκείς πόρους και ποιοτικές υπηρεσίες. Το ευρωπαϊκό έτος θα συμβάλει επίσης στην καταπολέμηση των στερεοτύπων και του στιγματισμού. Στο πλαίσιο του παραπάνω στόχου το ευρωπαϊκό έτος πρέπει:

1. να κάνει τον κόσμο να αναγνωρίσει τα θεμελιώδη δικαιώματα και τις ανάγκες των ανθρώπων που βρίσκονται σε κατάσταση φτώχειας

2. να ανατρέψει τα σημερινά στερεότυπα σχετικά με τους ανθρώπους που βρίσκονται σε κατάσταση φτώχειας και αποκλεισμού, μέσω ενημερωτικών εκστρατειών, κάλυψης από τα μέσα ενημέρωσης και χρηματοδότησης έργων στο πλαίσιο καθιερωμένων πολιτιστικών προγραμμάτων

3. να βοηθήσει τους ανθρώπους που ζουν σε συνθήκες φτώχειας να γίνουν πιο αυτάρκεις, παρέχοντας τους πρόσβαση σε ένα αξιοπρεπές εισόδημα και σε υπηρεσίες γενικού συμφέροντος.

β) Αίσθημα κοινής ευθύνης και συμμετοχή

Ενίσχυση του δημόσιου χαρακτήρα των πολιτικών και δράσεων που αφορούν θέματα κοινωνικής ένταξης, με έμφαση τόσο στη συλλογική όσο και στην ατομική ευθύνη για την καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού, καθώς και στη σημασία προώθησης και στήριξης εθελοντικών ενεργειών. Το ευρωπαϊκό έτος θα προωθήσει τη συμμετοχή όλων των ιδιωτικών και δημόσιων φορέων, μεταξύ άλλων με ενεργές εταιρικές σχέσεις. Θα προωθήσει την ευαισθητοποίηση και τη δέσμευση και θα προσφέρει ευκαιρίες συμμετοχής για όλους τους πολίτες, και ιδιαίτερα για ανθρώπους που έχουν βιώσει άμεσα ή έμμεσα τη φτώχεια.

Στο πλαίσιο του παραπάνω στόχου το ευρωπαϊκό έτος πρέπει:

1. να διευκολύνει τη δημόσια συζήτηση μεταξύ φορέων του δημόσιου και του ιδιωτικού τομέα για την υπέρβαση των προβλημάτων που εμποδίζουν τη συμμετοχή των ανθρώπων: μέσω συναντήσεων, όπως για παράδειγμα η ετήσια συνάντηση των Ευρωπαίων που ζουν σε κατάσταση φτώχειας

2. να προωθήσει την ανταλλαγή καλών πρακτικών μεταξύ κρατών μελών σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο, και μεταξύ διοικήσεων και ενδιαφερομένων μερών σχετικά με το αίσθημα κοινής ευθύνης

3. να προωθήσει τη συμμετοχή των επιχειρηματικών και κοινωνικών εταίρων σε δραστηριότητες με στόχο την επάνοδο ανέργων στην εργασία.

γ) Συνοχή

Προώθηση μιας συνεκτικότερης κοινωνίας μέσω της μεγαλύτερης ευαισθητοποίησης ως προς τα πλεονεκτήματα που συνεπάγεται για όλους μια κοινωνία στην οποία έχει εξαλειφθεί η φτώχεια, υποστηρίζεται η δίκαιη διανομή του πλούτου και κανείς δεν περιθωριοποιείται. Το ευρωπαϊκό έτος θα υποστηρίξει την ανάπτυξη μιας κοινωνίας που στηρίζει και καλλιεργεί την ποιότητα ζωής, συμπεριλαμβανομένης της ποιότητας των προσόντων και της απασχόλησης, το κοινωνικό ευ ζην, συμπεριλαμβανομένου του ευ ζην των παιδιών, και τις ίσες ευκαιρίες για όλους. Θα διασφαλίζει, επιπλέον, τη βιώσιμη ανάπτυξη και την αλληλεγγύη μεταξύ γενεών και μεταξύ των μελών της ίδιας γενιάς καθώς και τη συνοχή της πολιτικής με τη δράση της ΕΕ σε ολόκληρο τον κόσμο.

Στο πλαίσιο του παραπάνω στόχου το ευρωπαϊκό έτος πρέπει:

1. να διοργανώσει ειδικές εκδηλώσεις και εκστρατείες δίνοντας την ευκαιρία σε οργανώσεις και τομείς που δεν δραστηριοποιούνται κατά κανόνα στην καταπολέμηση της φτώχειας να συνομιλήσουν με εμπειρογνώμονες στον κοινωνικό αποκλεισμό

2. να βοηθήσει στη μεγαλύτερη προβολή και συνέπεια των κοινοτικών και εθνικών προγραμμάτων και μηχανισμών προώθησης της κοινωνικής συνοχής, της αειφόρου ανάπτυξης και της αλληλεγγύης μεταξύ γενεών.

(δ) Δέσμευση και συγκεκριμένη δράση

Επιβεβαίωση της σθεναρής πολιτικής δέσμευσης της ΕΕ και των κρατών μελών όσον αφορά την αποφασιστική συμβολή τους στην εξάλειψη της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού και προβολή της δέσμευσης αυτής και των συγκεκριμένων δράσεων σε όλα τα επίπεδα διακυβέρνησης. Αξιοποιώντας τα επιτεύγματα και τις δυνατότητες της ΑΜΣ για την κοινωνική προστασία και την κοινωνική ένταξη, το ευρωπαϊκό έτος θα ενισχύσει την πολιτική δέσμευση, με την εστίαση της πολιτικής προσοχής και την κινητοποίηση όλων των ενδιαφερομένων μερών για την πρόληψη και την καταπολέμηση της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού και θα δώσει περαιτέρω ώθηση στη δράση των κρατών μελών και της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον εν λόγω τομέα.

Στο πλαίσιο του παραπάνω στόχου το ευρωπαϊκό έτος πρέπει:

1. να ενισχύσει τη δέσμευση της ΕΕ και των εθνικών αρχών στην κοινωνική δικαιοσύνη και τη μεγαλύτερη συνοχή. Ιδίως οι εκδηλώσεις της διεθνούς ημέρας για την καταπολέμηση της φτώχειας στις 17 Οκτωβρίου 2010 πρέπει να περιλαμβάνουν μια πρωτοβουλία υψηλής προβολής, όπως μια δήλωση για την επαναβεβαίωση της δέσμευσης για την εξάλειψη της φτώχειας
2. να εξασφαλίσει τη σθεναρή δέσμευση στους αναπτυξιακούς στόχους της χιλιετηρίδας που έχει θέσει ο ΟΗΕ και στο ψήφισμα με το οποίο διακηρύσσεται η δεύτερη δεκαετία του ΟΗΕ για την εξάλειψη της φτώχειας (2008-2017).

Δράσεις 2010
Ένα ευρύ φάσμα δραστηριοτήτων τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και εθνικό επίπεδο, έχουν προγραμματιστεί, συμπεριλαμβανομένων ενημερωτικών εκστρατειών, καινοτόμων πρωτοβουλιών, συζητήσεων, διασκέψεων και διαγωνισμών που προβάλλουν τα επιτεύγματα που συνδέονται με το θέμα  του Ευρωπαϊκού Έτος 2010. Κάθε κράτος μέλος έχει ορίσει έναν εθνικό εκτελεστικό φορέα (ΕΕΦ) για την οργάνωση της συμμετοχής της στο Ευρωπαϊκό Έτος και τη διασφάλιση του συντονισμού σε εθνικό επίπεδο. Ο ΕΕΦ είναι αρμόδιος  για τον καθορισμό των εθνικών προγραμμάτων για το Ευρωπαϊκό Έτος. O εθνικός εκτελεστικός φορέας (ΕΕΦ) της Ελλάδας είναι το Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης το οποίο ήδη έχει καταρτίσει το Εθνικό Πρόγραμμα Δράσης ⁶.